"Achaja"
Spadkobiercy Aleksandra Wielkiego
Okres klasyczny w dziejach Grecji kończy się
z chwilą rozpoczęcia wyprawy przeciw Persji w 334 roku przed naszą
erą przez syna Filipa Macedońskiego, hegemona Grecji, Aleksandera
Wielkiego. Jego pochód na Wschód przyczynił się do
stabilizacji i rozwoju Azji Mniejszej. Wschód zdystansował ubogą
w ludzi, surowce i środki pieniężne Grecję kontynentalną,
definitywnie przesuwając punkt ciężkości świata
hellenistycznego. Ponadto niewątpliwą korzyścią marszu
Aleksandra Wielkiego przez Grecję, a potem Azję Mniejszą w
kierunku Indii było utworzenie się koine glossa (tzw. koine
aleksandryjska) – wspólnego języka. Do tej pory greka była
zbiorem dialektów greckich, które utworzyły po raz pierwszy
wspólny język grecki.
Zwycięski pochód przerwała nagła śmierć wodza,
co do której przyczyn uczeni spierają się do dziś.
Aleksander nie miał dziedzica, więc jego imperium podzielili między
siebie wojskowi dowódcy – diadochowie. Jednak w tym czasie na Zachodzie
ukształtowała się już inna militarna potęga – Rzym
– i to właśnie on stał się faktycznym spadkobiercą
Aleksandra Wielkiego.
Zaangażowanie się Rzymu w
sprawy hellenistycznego Wschodu wzrosło, kiedy król Macedonii Filip
V zawarł sojusz z legendarnym wodzem kartagińskim Hannibalem przeciwko
Rzymowi. Efektem tego układu sił politycznych była pierwsza wojna
macedońska w latach 215–205 p.n.e., którą Filip prowadził
w celu ugruntowania hegemonii macedońskiej w świecie hellenistycznym.
W tym czasie władcy hellenistyczni nie zdawali sobie jeszcze w pełni
sprawy z doniosłości pojawienia się Rzymu, jako potężnego
czynnika politycznego w tej części ówczesnego świata.
Kiedy więc Filip V i król syryjski z dynastii Seleukidów,
Antioch III Wielki podjęli plan podziału słabnącego państwa
Ligidów, Rzym nie mógł pozostać neutralny. Ponadto
takimi działaniami poczuły się zagrożone mniejsze państwa
hellenistyczne z Pergamonem i Rodos na czele. To właśnie one zwróciły
się do Rzymu z prośbą o interwencję. Gdy Filip V Macedoński
postanowił zwiększyć swoje wpływy na Morzu Egejskim i w Azji
Mniejszej, Rodyjczycy zawarli porozumienie z Attalosem, władcą
Pergamonu, a później również z Rzymem w 200 roku p.n.e.,
aby przeciwstawić się Macedonii.
W latach 200–148 p.n.e. bezpośrednio
po zakończeniu działań wojennych z Kartaginą, senat rzymski
przeprowadził uchwałę o wypowiedzeniu wojny Macedonii. W II
wojnie macedońskiej w latach 200–197 p.n.e. rzymska dyplomacja pozyskała
w Grecji oprócz Związku Etolskiego 1
również Związek Achajski 2.
Tym połączonym siłom uległ Filip V, który musiał
zrzec się nabytków poza właściwą Macedonią, a więc
Tesalii i licznych miast Grecji. Rzym ogłosił wszystkie państwa
greckie wolnymi, a siebie gwarantem istniejących w Grecji stosunków.
Macedonia ostatecznie musiała wycofać się z Grecji, której
wolność ogłosił uroczyście wódz rzymski Tytus
Flaminius w czasie igrzysk istmijskich 3
w 196 roku p.n.e.
Upadek
Tymczasem Antioch Wielki, który w dalszym ciągu dążył
do powiększenia swego państwa kosztem Egiptu, natrafiając w tej
polityce na przeszkody ze strony Rzymu, zjednoczył się z Etolami i
Hannibalem. W latach 197–194 p.n.e. zdołał podporządkować
sobie większą część Azji Mniejszej i Tracji, a w
roku 192 wkroczył do Grecji, co wywołało wojnę z Rzymem
(tzw. wojna syryjska). Antioch został pokonany pod Termopilami przez
Rzymian, którzy sprzymierzeni z Rodos i Pergamonem, rozbili też jego
flotę u wybrzeży Azji Mniejszej. W wyniku poniesionej klęski
syryjski król musiał ustąpić Rzymowi prowincje leżące
w Azji Mniejszej na północ od gór Taurus – Karię i
Lycję, przyznane z kolei Rodos i Pergamonowi w nagrodę za oddane usługi.
Ponadto musiał zobowiązać się do redukcji floty i wypłacenia
kontrybucji, co ostatecznie położyło kres potędze Seleukidów.
Mimo klęski poniesionej w II
wojnie macedońskiej macedoński król Perseusz, następca
Filipa V, zbroił się intensywnie, co posłużyło Rzymowi
za pretekst do wywołania nowej wojny – III wojny macedońskiej w
latach 171–168 p.n.e. Perseusz zapewnił sobie pomoc Ilirów 4
i Epirotów 5, a także
pozyskał sympatię wielu miast greckich, nawet wrogo nastawionego do
Macedonii Rodos. Bezwzględna polityka Rzymu wobec podbitych miast greckich
spowodowała zmianę nastrojów wśród Greków,
którzy zwłaszcza podczas III wojny macedońskiej opowiedzieli się
oni po stronie Macedonii, co w konsekwencji ściągnęło na
nich dotkliwe represje. Rzymianie zastosowali masowe wyroki śmierci i
deportację 1000 Achajów w charakterze zakładników.
Przewagę Rzymu odczuł również jego dotychczasowy wierny
sojusznik Rodos, który naraził mu się próbą pośrednictwa
między walczącymi stronami w III wojnie macedońskiej. Klęska
Macedończyków pod Pydną w 168 roku p.n.e. przypieczętowała
los ich królestwa. Perseusz przeciwko 38 tysiącom Rzymian wystawił
44 tysiące żołnierzy, największą macedońską
armie od czasów Aleksandra Wielkiego. Bitwa trwała niewiele ponad
godzinę, a wojsko macedońskie zostało wyrżnięte niemal
do nogi. Rzymianie znieśli monarchię i podzielili Macedonię na
cztery niezależne od siebie państwa. Ponadto cała elita macedońska
została deportowana do Italii. Równie bezwzględnie obszedł
się Rzym z Ilirami i wyspą Rodos. Jednak najokrutniej Rzym potraktował
ludność Epiru, gdzie wracająca do Italii armia wzięła
do niewoli około 150 tysięcy mieszkańców, którzy po
przetransportowaniu do Rzymu, za aprobatą senatu, zostali sprzedani na
targu niewolników.
Już w 149 roku p.n.e. Macedończycy
po raz kolejny chwycili za broń przeciwko Rzymianom. Jednak bunt został
stłumiony, a Macedonia zamieniona w rzymską prowincję z
namiestnikiem. Miasta greckie tym razem nie udzieliły poparcia Macedończykom,
ale narastające w nich nastroje antyrzymskie i zdecydowana polityka Rzymu
wobec podporządkowanych terytoriów doprowadziła do konfliktu z
Grekami w 148 roku p.n.e. Bezpośrednim powodem starć było wystąpienie
Sparty ze Związku Achajskiego. Siłowa próba zmiany stanowiska
Spartian, podjęta przez władze zwiazkowe, spotkała się ze
sprzeciwem ze strony Rzymian. Chcąc ukarać Achajów rzymski
senat nakazał w 147 roku p.n.e. wykluczenie ze Związku Koryntu, Argos
i kilku innych miast. Doprowadziło to do gwałtownych wystąpień
w Koryncie przewciwko Sparcie. Wykorzystując zaangażowanie Rzymu w
wojny w Hiszpanii i Kartaginie przywódcy Związku Achajskiego
doprowadzili do zerwania rokowań w 146 roku p.n.e. i starć z rzymską
armią w okolicach Termopil i Cheronei. Pomimo wsparcia udzielonego Związkowi
przez Tebańczyków i Chalkidyjczyków Grecy ponieśli porażkę.
W pobliżu Koryntu wylądowała
armia konsula Lucjusza Mummiusa, wspierana przez posiłki z Pergamonu. Po krótkiej
bitwie Achajowie rzucili się do ucieczki, a Korynt, którego mieszkańcy
zbiegli na czas, wpadł w ręce Rzymian. Rzymianie złupili go i zrównali
z ziemią. Pozostałych mieszkańców sprzedano w niewolę,
a ich majątki skonfiskowano. Ponadto miastom, które wzięły
udział w wojnie, nakazano zburzenie murów obronnych i zapłatę
kontrybucji. Rzymianie zażądali też rozwiązania wszystkich
związków greckich i zniesienia demokracji.
Rzymska
administracja w Grecji
Rzymska administracja w Grecji
pojawiła się wraz z utworzeniem w 148 roku p.n.e prowincji Macedonia,
która obejmowała także Epir i Tesalię. Choć formalnie
południowa Grecja pozostała poza granicami imperium, to jednak jego
namiestnicy zatroszczyli się o rzymskie interesy na tych terenach. Jednym z
pierwszych przedsięwzieć Rzymian było wybudowanie drogi via
Egnatia, wiodącej z Dyrrachion i Apolloni do Pelli i Thesaloniki.
W roku 117 p.n.e. Trakowie w
odpowiedzi na zaczepki ze strony Rzymu spustoszyli Macedonię, docierając
aż do Thesaloniki, a w 107 roku p.n.e. nawet do terenów Grecji
Środkowej. Jednak prawdziwym zagrożeniem dla rzymskiego panowania na
terenie Grecji był król Mitrydates, który w 113 roku p.n.e.
przejął władzę w królestwie Pontu. Król do 89
roku p.n.e. zdołał zjednoczyć niemal wszystkie tereny wokół
Morza Czarnego i znaczną część Azji Mniejszej. W Grecji
kontynentalnej Mitrydates spotkał się z życzliwym przyjęciem
w Atenach. Nienawiść do Rzymian była tak wielka, że prawie
cała Grecja, poza Etolami i Tesalią, opowiedziała się po
stronie władcy Pontu.
Latem 88 roku p.n.e. Mitrydates
zdecydował się przenieść działania zbrojne na teren
Grecji, licząc, że tocząca się wówczas w Italii wojna
domowa położy kres rzymskiemu imperium. Rzymska dominacja w Grecji była
poważnie zagrożona, a ograniczone siły rzymskiego namiestnika w
Macedonii zbyt słabe, aby podjąc skuteczne działania. Sytuację
zmieniło jednak przybycie do Grecji pięciu legionów na czele z
Lucjuszem Korneliuszem Sullą w zimie 87 roku p.n.e. Legiony zostały
skierowane do Attyki, gdzie rozpoczęło się oblężenie
Aten i Pireusu. Sulla był bezwzględnym wodzem, który w obliczu
problemów finansowych nie zawahał się złupić skarbów
złożonych w greckich sanktuariach w Eleusis, Olimpii, Delafach i
Epidauros. Kiedy wiosną 86 roku p.n.e. Mitrydates wysłał ogromną
armię do Grecji, dążąc do wygrania wojny, Rzymianie
zdobywszy Ateny i Pireus, rozpoczęli mordy i grabieże. W trakcie walk
zburzono Długie Mury łączące Ateny z Pireusem, wycięto
drzewa w Akademii i Liceum oraz wywieziono biblioteki Arystotelesa i Teofrasta.
Rzymski wódz przekazał władzę nad miastem w ręce
ludzi lojlanych wobec Rzymu.
Latem 86 roku p.n.e. losy Grecji
ponownie rozstrzygnęły się w bitwie pod Cheroneją, gdzie
Sulla pokonał pontyjską armię. W 85 roku p.n.e. rzymski wódz
przeprawiwszy się do Azji Mniejszej zmusił Mitrydatesa do zawarcia
pokoju. Na miasta, które wsparły pontyjskiego króla nałożono
surowe kontrybucje, w niektórych wypadkach nakazano też wyburzenie
murów obronnych. Same Ateny przez blisko 60 lat po zakończeniu wojen
z Mitrydatesem pozostały w miarę niezależnym państwem. Mimo
kryzysu i wojennych zniszczeń miasto przyciągało członków
rzymskiej elity, zafascynowanych grecką kulturą. Równie dużym
zainteresowaniem cieszyła się Sparta, która w roku 146 p.n.e.
uzyskała statut wolnego miasta. Ponadto dla rzymskich kupców i
osadników atrakcyjnym miejscem od II wieku p.n.e. była też
wyspa Delos. Po wojnie z Perseuszem Rzymianie odebrali ją Rodyjczykom i
przekazali pod kontrolę Aten. Port ten stał się w II wieku głównym
centrum handlu niewolnikami we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.
Według żytnego geografa Strabona z Amasei (ok. 68 p.n.e. –ok. 26
n.e.), który odbywał liczne podróże i swoje wrażenia
opisał w 17 księgach dzieła pt. Geografia,Delos zyskało
jeszcze bardziej, kiedy Rzymianie w 146 roku p.n.e. zniszczyli Korynt. Wyspa stała
się wówczas głównym miejscem postoju w żegludze między
Rzymem a nowo utworzoną prowincją Azji.
Od III wieku p.n.e. rzymscy kupcy
osiedlali się także na Krecie, doceniając jej dogodne położenie
na szlakach żeglugowych. W roku 74 p.n.e. Marek Antoniusz otrzymał za
zadanie podbicie Krety pod pretekstem walki z piratami. Ekspedycja skończyła
się fiaskiem, a Marek Antoniusz dorobił się złośliwego
w tym wypadku przydomku Creticus – Kreteński. Dopiero Kwintus Cecyliusz
Metellus w roku 69 p.n.e. pokonał Greków pod Kydonią i po dwóch
latach walk, zajął całą wyspę, gdzie osiedlił
weteranów swojej armii. Pozycja Krety w organizacji prowincji rzymskiej
kilkakrotnie ulegała zmianie, ostatecznie jednak wyspa została przyłaczona
do małoazjatyckiej Myzji za panowania Cesarza Dioklecjana w III wieku n.e.
Po klęsce Mitrydatesa w basenie
Morza Śródzemnego rozpanoszyli się piraci, przeciwko którym
Rzym wielokrotnie organizował zbrojne ekspedycje. Nie odniosły one
jednak większego skutku, gdyż piraci często byli popierani przez
miejscową ludność grecką. Dopiero w 67 roku p.n.e. Rzymianom
udało się ostatecznie zniszczyć pirackie bazy w Azji Mniejszej i
na Krecie.
Wojna domowa
W roku 57 p.n.e. Tesalia i Ateny oraz miasta południowej Grecji po raz
pierwszy formalnie zostały poddane zwierzchnictwu rzymskiego namiestnika
Macedonii. W dziesięć lat później w Rzymie wybuchła
wojna domowa, której rozstrzygajace bitwy stoczono na terenie Grecji.
Miastom greckim nie pozwolona na zachowanie neutralności w konflikcie,
zmuszając je do dostaw pieniędzy i zaopatrzenia dla wojsk Pompejusza.
W 48 roku p.n.e. za sprawą lądowania wojsk Cezara w pobliżu
miasta Orikum, działania wojenne zostają przeniesione na teren
Tesalii. Cezar liczył na wsparcie miast greckich, a poleis wierne
Pompejuszowi złupił i spalił, chociaż w 46 roku p.n.e.
odbudował Korynt. Rzymianie wznieśli w mieście forum, odeon i bazyliki.
Cezar zaplanował też przekopanie kanału na Przesmyku Korynckim 6
oraz przekształcenie państwa rzymskiego w monarchię typu
hellenistycznego, ze stolicą w Aleksandrii lub Ilionie (dawna Troja).
Cesarz nie zdołał zrealizować swoich planów,
zasztyletowany w rzymskim senacie w 44 roku p.n.e.
Po śmierci Cezara władzę nad
Macedonią i ziemiami greckimi przejął Marek Brutus, który
w 42 roku p.n.e. wraz z Kasjuszem (obaj byli zabójcami Cezara) zdobył
i złupił wyspę Rodos, grabiąc nawet sanktuaria bogów.
Do Rzymu wywieziono zrabowane kosztowności i dzieła sztuki. W tym
samym roku spadkobiercy Cezara – Marek Antoniusz i Oktawian, przeprawiwszy się
do Grecji, pokonali pod Filippi armię Brutusa i Kasjusza. Grecja
kontynetalna razem ze wschodnimi prowincjami weszła w skład imperium
rządzonego przez Marka Antoniusza, który na główną
siedzibę wybrał Ateny i Aleksandrię. Cesarz został
wprowadzony do Efezu w uroczystym pochodzie, imitującym orszak dionizyjski.
Władca, który sprowadził do Aten też swoją żonę
Oktawię, zyskał przydomek Atenofila. Podobno cesarska małżonka
cieszyła się dużą popularnością w Atenach, co
wzbudziło zazdrość legendarnej królowej Kleopatry.
Kleopatra przybyła do Aten, gdy Marek Antoniusz odprawił żonę
i wystąpił przeciwko Oktawianowi w 32 roku p.n.e.
Przez Grecję przetoczyła się
kolejna fala rzymskich konfliktów politycznych, w których greckie
miasta opowiedziały się po stronie wojsk Marka Antoniusza, stacjonujących
na terenie Grecji. W decydującej bitwie pod Akcjum 2 września 31 roku
p.n.e. Kleopatra niespodziewanie zawróciła swoje okręty do
Egiptu, a Marek Antoniusz podążył za nią, ponosząc
kleskę. Po bitwie władza nad Macedonią i Grecją została
przekazana w ręce Marka Licyniusza Krassusa, który jako prokonsul
zarządzał prowincją do 28 roku p.n.e.
Achaja
W ramach
porządkowania administracji imperium w roku 27 p.n.e. August ustanowił
prowincję Achaję. Z początku w jej skład oprócz
Peloponezu i centralnej Grecji wchodziła Tesalia. Za cesarza Nerona lub
Hadriana, tu historycy nie są zgodni, Tesalia została przyłączona
do Macedonii. Obie prowincje oddano w zarząd namiestnikom, których
powoływał senat. W drugiej połowie I wieku utworzono nową
prowincję, która objęła Epir, Akarnię, Ambrakię
oraz Wyspy Jońskie. Kreta tworzyła wspólną prowincję
z afrykańską Kyrene, a greckie miasta na wybrzeżu Azji Mniejszej
administracyjnie należały do prowincji Azja. Władza namiestników
prowincji była ograniczano jedynie przez cesarza. Pobór podatków
i utrzymanie porządku leżalo jednak w gestii lokalnych władz
miejskich.
Status greckich miast był
niejednolity. Część cieszyła się rzymskimi przywilejami
lub miała status wolnego miasta (np. Ateny i Epidauros posiadały
traktat sojuszniczy z Rzymem, a Korynt Sparta i Delfy były zwolnione z
podatków), zaś inne pozostawały pod bezpośrednim
zwierzchnictwem namiestnika rzymskiego. Otrzymany status był zazwyczaj
nagrodą za postawę okazaną w czasie wojny lub przywilejem nadanym
z łaski cesarza. Uprzywilejowaną pozycją cieszyły się
też niektóre wyspy jak: Samos, Rodos, Lesbos, Kos, Kerkyra czy
Zakynthos oraz Kefalenia. Warto też wspomnieć, iż w początkach
panowania rzymskiego na terenie Grecji powstało kilka kolonii rzymskich.
Mieszkańcy kolonii najczęściej byli rzymskimi weteranami, którzy
posiadali rzymskie obywatelstwo i otrzymywali majątki zabrane pierwotnym
mieszkańcom. Były też przypadki, kiedy w kolonie rzymskie
przekształcono, istniejące już miasta – np. Knossos na Krecie.
Niewiele wiemy na temat systemu
podatkowego na terenie podbitych ziem greckich. Najprawdopodobniej Rzymianie
pobierali podatek od ziemi (tributum soli) i od osoby (tributum
capitis), ponadto nakładano też tzw. podatki pośrednie (opłaty
portowe, celne czy targowe).
Wojny,
kontrybucje i grabieże przyczyniły się spadku liczby ludności,
jej zubożenia i kryzysu w gospodarce. Z drugiej jednak strony polityka
Rzymian sprzyjała powstawaniu pierwszych latyfundiów i kształtowaniu
się elit społecznych. Cesarze oraz namiestnicy otwarcie popierali
znoszenie istniejących w poleis ograniczeń w kumulowaniu ziemi w rękach
jednego właściciela lub jej nabywaniu przez obywateli innych miast.
Wraz z zgromadzeniem majątków w bogatszych rejonach, jak Koryntia
czy Attyka, zaczęły też powstawać okazałe wiejskie
rezydencje.
Ukształtowanie się warstwy
bogatych elit doprowadziło do wzrostu liczby dzierżawców
niewielkich kawałków ziemi oraz do ograniczenia dostępu do urzędów
publicznych ubogim obywatelom. W wielu miejscowościach pojawili się
bogacze, którzy przejęli władzę na wzór dawnych
tyranów. W innych poleis zgromadzenie ludowe straciło swoje
znaczenie na rzecz rady i urzędników, którzy byli wybierani
spośród najzamożniejszych obywateli.
Hellenizacja
Imperium Romanum
Rzymianie
podbili Grecję mniej więcej w ciągu 70 lat, jednak zachowała
ona, przynajmniej na początku, sporą autonomię i greka nadal była
oficjalnym językiem we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego,
a greckie tradycje i kultura rozwijały się bez przeszkód przez
następne trzy stulecia. Warto wspomnieć, że właśnie w
tym okresie zachodzą znaczące zmiany w wymowie języka greckiego i
uproszczenia w gramatyce, które są dziś podstawą języka
nowogreckiego.
Po zakończeniu wojen domowych
i okrzepnięciu jedynowładztwa Augusta ziemie greckie mogły
korzystać z dobrodziejstw pax Romana – pokoju zaprowadzonego przez
Rzymian. Chociaż nie miały one wielkiego znaczenia gospodarczego ani
strategicznego, to jednak wciąż podziwiano w Rzymie grecką kulturę.
Stąd przekonanie elit rzymskich, iż miasta greckie zasługują
na szczególne traktowanie.7
Zaistniałą
sytuację polityczno–kulturową, moim zdaniem, bardzo trafnie
skomentował angielski historyk Norman Davies: [...] dług Rzymu wobec
Grecji jest ogromny. Jeśli chodzi o religię, Rzymianie hurtem przejęli
mieszkańców Olimpu: Zeus zamienił się w Jowisza, Hera w
Junonę, Ares w Marsa, Afrodyta w Wenus. Tak dalece przyswoili sobie moralną
filozofię Greków, że stoicyzm stał się bardziej
typowy dla Rzymu niż dla Aten. W dziedzinie literatury pisarze greccy
stanowili nieustanny wzór dla swych łacińskich następców.
Było rzeczą oczywistą, że każdy wykształcony
Rzymianin musi biegle znać grekę. W zakresie nauk spekulatywnych i
ścisłych Rzymianie właściwie nie poczynili w stosunku do
Greków żadnych postępów. [...]Geniusz Rzymu uwidocznił
się w nowych dziedzinach – zwłaszcza w dziedzinie prawa, organizacji
wojskowej, administracji i inżynierii. Ponadto napięcia, które
powstawały w obrębie granic państwa rzymskiego, rozbudzały
wrażliwość artystyczną i literacką najwyższych lotów.
Nie przypadkiem wielu wybitnych żołnierzy i mężów
stanu starożytnego Rzymu było równocześnie pisarzami
wielkiego kalibru.8
Właśnie
dlatego jednym z najwybitniejszych uczniów szkoły retoryki na Rodos
był Tyberiusz Grakchus – rzymski trybun ludowy, który dążył
do przeprowadzenia reformy agrarnej, tak aby odrodziła się warstwa
drobnych rolników, a w konsekwencji zwiększyła się
liczebność rzymskiej armii. W I wieku p.n.e. nauki na Rodos pobierał
też Juliusz Cezar – wybitny rzymski wódz, polityk i pisarz,
wielokrotny konsul oraz dyktator, zamordowany przez innego ucznia rodyjskiej
szkoły retoryki i swojego politycznego oponenta – Brutusa. W tej samej
szkole studia podjął też inny rzymski polityczny przeciwnik
Cezara – Katon Młodszy, a także rzymski polityk, znakomity mówca
i filozof, zwolennik Pompejusza Wielkiego, ułaskawiony później
przez Cezara – Cyceron.
Po
zakończeniu rzymskich wojen domowych ziemie greckie korzystały z
dobrodziejstw pax Romana. W Rzymie podziwiano grecką kulturę, a cesarz
August i jego następcy wykazywali duże zainteresowanie sprawami
greckimi. Za najbardziej spektakularną w historii uchodzi fascynacja grecką
kulturą cesarza Nerona, który biorąc udział w igrzyskach
ogłosił wolność miast greckich w Achai, a także Samos.
W praktyce oznaczało, to zwolnienie z obciążeń podatkowych,
które odwołał cesarz Wespazjan z powodu pustek w rzymskim
skarbcu. Za szczyt ówczesnego filhellenizmu uważa się okres
żądów Antoninów, którzy nie szczędzili pieniędzy
na restaurację greckich miast i propagowanie greckiej kultury.
Zorganizowano nawet darmową żywność i świeżą
wodę dla najuboższych. Za panowania cesarza Trajana w rzymskim senacie
pojawiają się pierwsi Grecy, Grecy obejmują też stanowiska
konsulów w prowincjach. W latach 131–132 cesarz Hadrian powołał
do życia w Grecji Panhellenion – związek religijny skupiający
greckie miasta i ludy. A w wyniku starań Antoninusa Piusa i Marka
Aureliusza powstał ateński uniwersytet. Pierwszy z cesarzy przekazał
środki na zakup budynków i ufundował katedrę retoryki i
gramatyki, zaś drugi w roku 174 ufundował cztery katedry filozofii dla
kierowników czterech ateńskich szkół filozoficznych.
Tereny Grecji były też celem podróży Rzymian. Przyjeżdżali
tu kształcić się lub w poszukiwaniu świata znanego im z
literatury. Współczesna Grecja i Grecy nie przyciągali ich
uwagi, a wręcz niekiedy Rzymianie zarzucali Grekom arogancję,
dekadencję i zupełny brak rozsądku. Ale, tak jak w Imperium
Romanum powszechnym zjawiskiem była hellenizacja, tak do kultury greckiej
przenikały elementy rzymskie. Rzymianie przynieśli ze sobą
niespotykane na Wschodzie rozwiązania architektoniczne – np. termy.
Ponadto rozpowszechnili kanalizację i akwedukty, a także walki
gladiatorów, z których z czasem zasłynęła Larisa w
Tesalii. Chociaż Grecy chętnie przyjmowali obywatelstwo rzymskie, co
łaczyło się z awansem społecznym, to znajomość języka
łacińskiego na Wschodzie była ograniczona. Łaciną posługiwali
się głównie greccy urzędnicy w rzymskiej administracji,
natomiast znajomość greki wśród rzymskich urzędników
była obowiązkowa.
Mimo
wszystko wielu historyków krytykuje wybitnych rzymskich obywateli i
prowadzoną przez nich politykę: krytycy wytykają Rzymowi szczególnie
obrzydliwą formę niewolnictwa, okrucieństwo ponad wszelką
miarę oraz – z biegiem czasu – dekadencję, przy której
hellenizm wygląda jak purytanizm.9
Ten,
kto żyje tradycją greckiej kultury
W porównaniu
z epoką hellenistyczną, pełną twórczej działalności
naukowej, okres rzymski stanowi jakby skatalogowanie i przetworzenie wcześniejszych
dokonań. Wyraźny rozwój widoczny jest jednak w naukach
humanistycznych, zwłaszcza w dziedzinie filologii i gramatyki. Swoimi
dokonaniami może też poszczyczyć się ówczesna
medycyna, w której zasłynął niejaki . W średniowieczu
jego nazwisko stało się wręcz synonimem medycyny, podobnie jak
nazwisko Arystotelesa było synonimem filozofii.
Poezja I i II wieku, to niewielki
dorobek w dziedzinie epigramatu, zaś w prozie pojawia się romans
przygodowy (Ksenofont z Efezu, Heliodor) i pasterski (Longos z Lesbos).
Historiografią, głównie o tematyce rzymskiej, parali się
Appian, Kasjusz Dion, Dionizjusz z Halikarnasu i Józef
Flawiusz, a w zakresie dziejów powszechnych — Diodor Sycylijczyk.
ł on historię powszechną w 40 księgach pt. Biblioteka
historyczna (Βιβλιοθήκη ἱστορική),historię
dziejów świata od czasów mitologicznych do połowy I wieku
p.n.e. Z 40 ksiąg do naszych czasów zachowało się zaledwie
15. Warto też wspomnieć o autorze biografii – Żywoty równoległe
(Βίοι Παράλληλοι), Plutarchu z Cheronei w Beocji. Swoje
Żywoty równoległe budował według schematu
biografii perypatetycznych, przedstawiając kolejno: narodziny, młodość,
charakter, działalność i śmierć wraz z jej okolicznościami.
Plutarch wykorzystywał dostępny mu materiał historyczny, z którym
jednak obchodził się dość swobodnie, uważał
bowiem, że pisze biografię a nie historię. Interesował go
przede wszystkim wizerunek człowieka, aby go zaś ukazać w sposób
plastyczny, chętnie posługiwał się anegdotą. Biografie
te mają sporą wartość historyczną, ponieważ
Plutarch wielokrotnie opierał się na niedostępnych nam dzisiaj
źródłach historycznych.
Pojawiły się też dzieła
geograficzne Strabona, Klaudiusza Ptolemeusza i Pauzaniasza. Z kolei
retoryka ograniczała się do deklamacji na fikcyjne tematy (Dion z Prusy,
Eliusz Arystydes, Lukian). Dion (Złotousty)z Prusy w Bitynii(ok. 40–po
112) to starannie wykształcony retor i filozof, przedstawiciel drugiej
sofistyki i uczeń stoika Muzoniusza Rufusa. W swoich mowach do miast (do
Rodos, Aleksandrii, Tarsos i Kelejnaj), stanowiących część
spośród 80 mów, które zachowały się do
naszych czasów, Dion głosi potrzebę odpowiedniego kształcenia
polityków i marzy o rządach filozofów.
Kontynuatorem greckiej tradycji i równie
wytrwałym podróżnikiem, jak i retorem okazał się
Ailios Aristeides - spolszczone Eliusz Arystydes, (117 lub 129–ok. 190) z Hadrianuteraj
w Myzji, attycysta, autor 55 zachowanych mów (deklamacje na tematy
historyczne, eseje i pochwały). Z jego działalnością, nieodłącznie
wiązały się podróże, w czasie których wygłaszał
swoje mowy, między innymi w Azji Mniejszej, Egipcie, na Rodos i w Rzymie. Język
jego zachowanych utworów jest wyszukany, o niezwykłym szyku, dlatego
jest jednym z najtrudniejszych mówców.
Lukian, około 120–190, z
Samostat w Kommagenie nad Eufratem, pochodził z ubogiej syryjskiej rodziny
i uczył się początkowo zawodu rzeźbiarza, ale szybko to
porzucił, aby studiować retorykę. Dzięki usilnej pracy
opanował doskonale język grecki i stał się jednym z
najwybitniejszych przedstawicieli tzw. drugiej sofistyki. O jego pochodzeniu i
jemu podobnych zwykło się mówić za Isokratesem, iż
Grekiem jest raczej ten, kto żyje tradycją greckiej kultury, a nie
ten, kto pochodzi od greckich rodziców. Ten syryjski Grek zostawił
nam wiele dialogów (około 80) historycznych, filozoficznych,
etycznych, religijnych i literackich o doskonałym języku i różnych
tematach.
Również umacniający
się chrześcijanizm rozwinął własną literaturę,
wydając: w I wieku Ewangelie, Listy św. Pawła,
apokryfy, a w II i III wieku dzieła apologetyczne,
filozoficzne i teologiczne autorstwa Ireneusza, Klemensa Aleksandryjskiego
i Orygenesa, czy w IV i V wieku — Bazylego Wielkiego,
Grzegorza z Nyssy, Grzegorza z Nazjanzu i Jana Chryzostoma oraz
historię Kościoła Euzebiusza z Cezarei. Dopiero zamknięcie
Akademii Platońskiej w 529 roku kończy okres greckiej literatury starożytnej,
której następczynią jest literatura bizantyjska. Literatura
starożytna w dziejach Europy niewątpliwie odegrała ważną
rolę w kształtowaniu kultury późniejszych epok, a dla
wielu pisarzy nadal jest źródłem tematów i motywów
literackich aktualnych do dzisiaj.
Okres rzymski to ostatnia faza sztuki
greckiej, która w tym okresie nie przyniosła większych osiągnięć
formalnych. Wyjątek stanowi jedynie pogłębiony psychologicznie
portret rzymski, kontynuujący tradycje realistycznego portretu okresu
hellenistycznego. Coraz częściej sztukę tworzono anonimowo i
mniej oryginalnie. Jednak paradoksalnie dzięki temu właśnie osiągnięcia
artystów greckich zostały rozpowszechnione w całym basenie
Morza Śródziemnego i krajach ościennych. Budowane z rozmachem
rzymskie miasta wykorzystywały idee architektury greckiej. Doskonałym tego przykładem może być rzymska Agora w Atenach, pobliska biblioteka Hadriana czy łuk Hadriana albo świątynia Zeusa Olimpijskiego.
Jej budowę rozpoczęto w VI wieku p.n.e., ale dopiero
rzymskiemu cesarzowi Hadrianowi udało się ją ukończyć w 132
roku n.e., z okazji igrzysk panhelleńskich. Ze 104
korynckich 17-metrowej wysokości kolumn do dziś zachowało się
tylko 15.
Kryzys i podział Imperium
W III wieku n.e. Cesarstwo
Rzymskie przeżywało głęboki kryzys gospodarczy i społeczny.
Niewolniczy system prowadził do powstawania latyfundiów, a jednocześnie
brakowało rąk do pracy. Wiele prowincji rzymskich, zwłaszcza położonych
na pograniczu, znalazło się w ciężkiej sytuacji, gdyż
nie było komu uprawiać ziemi. Państwo i właściciele
latyfundiów zaczęli uciekać się do pomocy barbarzyńców,
sprowadzanych coraz częściej na terytorium cesarstwa w charakterze tańszej
siły roboczej. Ponadto czynnikiem, który w swoim czasie odegrał
dużą rolę w utrzymaniu jedności Cesarstwa, był pogański
kult państwowy. Wprawdzie oprócz oficjalnych bóstw tolerowano
również inne o charakterze lokalnym, ale czyniono to zawsze pod
warunkiem oddawania czci również opiekuńczym bóstwom
Rzymu. Inaczej przedstawiała się sprawa z religiami monoteistycznymi,
judaizmem i chrześcijaństwem. Ich wyznawcy sprzeciwiali się
uznawaniu bóstw pogańskich. Ponadto wśród pierwszych
chrześcijan występowały nastroje zdecydowanie negatywne w
stosunku do panującego w Cesarstwie porządku społecznego.
Z czasem zwycięska religia
wytworzyła wzorowaną na państwowej organizację kościelną.
Zaważyło to na zmianie stanowiska państwa wobec nowej religii i
spowodowało wydanie edyktów Galeriusza w 311 roku oraz Konstantyna w
313 roku (tzw. edykt mediolański). Zapewniały one chrześcijaństwu
równouprawnienie z uznanymi przez państwo religiami. Ponadto edykt
mediolański ustanowił wolność religii i kultu w cesarstwie,
polecał rozwiązywać sprawy religijne w duchu tolerancji, a także
przyznał gminom chrześcijańskim osobowość prawną
oraz prawo do skonfiskowanych budynków i gruntów kościelnych.
W roku 330 n.e. cesarz Konstantyn
przeniósł swoją stolicę do greckiego miasta Bizancjum, które
od jego imienia przybrało nazwę Konstantynopol. Przeniesienie stolicy
do Konstantynopola było niewątpliwym potwierdzeniem nadejścia
nowej epoki. Kiedy pod naporem Gotów w roku padło Cesarstwo
Zachodnie, jego część wschodnia – Cesarstwo Wschodniorzymskie,
stała się dominująca w basenie morza Śródziemnego na
ponad 700 lat.
Barbara
Dalecka ->>
zdj. Aleksander Wielki
- ShareAlike 2.0
zdj. Imperium Rzymskie - ShareAlike 1.0
1 Związek Etolski – państwo federacyjne
powstałe w IV wieku p.n.e., które swoim zasięgiem objęło
środkową Grecję, część Tesalii i Peloponezu. Związek
pozostawał w dobrych stosunkach z Rzymem do roku 189 roku p.n.e., kiedy
opowiedziawszy się po stronie Antiocha III utracił swoją niezawisłość.
2 Związek Achajski – organizacja polityczna miast Achai założona
w 281 roku p.n.e. przez 4 miasta, których liczba z czasem wzrosła do
10. W roku 198 p.n.e. związek zawarł sojusz z Rzymem, ale jego próby
samodzielnej polityki w roku 167 p.n.e. spotkały się represjami. W
roku 147 p.n.e. związek wypowiedział wojnę Rzymowi, co zakończyło
się zburzeniem Koryntu, Teb i Chalkis oraz przejściem państw
zjednoczonych pod władzę rzymskiego namiestnika Macedonii.
3 Najważniejsze igrzyska ogólnogreckie
(panhelleńskie) to igrzyska: olimpijskie (w Olimpii), pytyjskie (w
Delfach), nemejskie (w Nemei) i istmijskie (w Isthmii, miejscowość nad
Kanałem Korynckim, niedaleko Koryntu), a ponadto agony teatralne
(Dionizje).
4 Iliria – w starożytności kraina w zachodniej części
Półwyspu Bałkańskiego, zamieszkana przez indoeuropejskich
Ilirów, w VII–VI wieku p.n.e. morskie wybrzeża Ilirii były
kolonizowane przez Greków. Od końca I wieku p.n.e. Iliria
stanowiła rzymską prowincję.
5 Epir, Ipiros - kraina historyczna w zachodniej Grecji, nad Morzem
Jońskim w starożytności na wybrzeżu skolonizowana przez Greków,
a w głębi zamieszkana przez plemiona epirockie. W III wieku
p.n.e., w okresie panowania Pyrrusa, zjednoczony Epir osiągnął
w świecie śródziemnomorskim pozycję mocarstwa. W 146
roku p.n.e. został podbity przez Rzym, a w latach 395–1453 znalazł
się w granicach cesarstwa bizantyjskiego. Od 1453 roku znajdował się
pod panowaniem tureckim w roku 1912 Epir został przyznany Grecji, chociaż
północna jego część przypadła Albanii.
6 Próbę przekopania kanału na Przesmyku Korynckim podjął
cesarz Neron, jednak pomysł udało się zrealizować dopiero
budowniczym w drugiej połowie XIX wieku.
7 Jacek Bonarek, Tadeusz Czeklaki, Sławomir Sprawski, Stanisław
Turlej: Historia Grecji, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005, s.
224.
8 Norman Davies, Europa, rozprawa historyka z historią, Wydawnictwo
Znak, Kraków 1998, R. III, s. 182
9 Norman Davies, Europa..., s. 183
*Na podstawie:
Auerbach Marian, Marian Golias: Gramatyka grecka, PWN, Warszawa
1985.
Bonarek Jacek, Tadeusz Czeklaki, Sławomir Sprawski, Stanisław Turlej: Historia
Grecji, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2005.
Browning Robert: Cesarstwo Bizantyńskie, Państwowy Instytut
Wydawniczy, Warszawa 1997.
Davies Norman: Europa, rozprawa historyka z historią, Kraków
1998, Wydawnictwo Znak.
Ellingham Mark, Marc Dubin, Natania Jansz, John Fisher: Grecja, Praktyczny
przewodnik, Wydaw. Pascal, 1998 r.
Kubiak Zygmunt: Literatura Greków i Rzymian, Bertelsmann Media,
Warszawa 1999.
Nowa encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1996.
Słownik pisarzy antycznych, pod red. Anny Świderkówny,
Wiedza Powszechna, Warszawa 1990.
Triandafilidis Manolis: Mała gramatyka nowogrecka, Uniwersystet im.
Arystotelesa w Salonikach 1997.
Wolski Józef: Historia powszechna Starożytność,
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.
Παπαϊωάννου Εμμ.: Ρόδος και αρχαία κείμενα,
Εκδόσεις «Δωδώνη», Αθήνα – Γιάννινα 1986.
>>do góry
>>artykuły i opinie
>>home
Grecko-polski net 
gr-pl.net
WIADOMOSCI -
INFORMACJE - POLONIA GRECKA 
