|
 Koncerty:
-
informacje
>>
-
zdj. i wideo >>
 Wystawy>>
 Teatr >>
-
zdj. i wideo
>>
 Wykłady>>
Radio i telewizja>>
| |
"Oblubienica Heliosa"
 Grecja
to kraj wielu małych ojczyzn, wywodzących się jeszcze z systemu
poleis1,
a każda „mała grecka ojczyzna” ma swoją historię i jedną
z nich chciałabym dziś Państwu przedstawić. Klejnotem Grecji są jej wyspy – od zielonych Wysp Jońskich, przez skaliste i o kubistycznej
architekturze Cyklady, po mityczną Kretę z jej fascynującymi
mieszkańcami i bajeczną Rodos. Oblubienicę Heliosa, który
od czasów starożytnych hojnie obdarza ją blaskiem słonecznym,
aby mogła lśnić na grzbietach fal południowo-wschodniego
basenu Morza Egejskiego i zachwycać swoim niegasnącym blaskiem.
Gdy
starożytni bogowie olimpijscy dzielili między siebie ziemię,
Helios zauważył wyspę wyłaniającą się z morza.
Jej piękno tak go oczarowało, że natychmiast zażądał
od Zeusa, aby wyspa należała do niego.
Ta tradycja
rodyjska poświadczona została przez Pindara w siódmej Odzie
Olimpijskiej (w. 62 i n.).
Tamtejsza nimfa, Rode2,
córka Okeanosa i Tethys, najstarsza z Okeanid, związała się
z Heliosem. Wyspę Rodos nazwano od imienia nimfy, która stała
się jej patronką i tu znajdowało się centrum jej kultu. Imię
nimfy najprawdopodobniej pochodzi od różowego hibiscusu, będącego
rdzenną rośliną na wyspie, podobną do krzaku róży.
Dlatego etymologicznie nazwę wyspy wywodzi się również od
róży - po grecku rodon (ρόδον)3.
Rode
została poślubiona Heliosowi i urodziła mu synów, Heliadów,
od których imion, wywodziły się nazwy trzech największych
rodyjskich miast. Istnieje również wersja mitu, w której
Helios poślubia nimfę Rode i stwarza dla niej wyspę, na której
rodzą się ich synowie. Według innej wersji Rode urodziła 7,
a nie 3 synów Heliadów: Ochimosa, Kerkafosa, Makara (Makareosa)4,
Aktesa, Tenagesa, Triopasa i Kandalosa oraz jedną córkę –
Elektrio, która zmarła, zaś synowie zostali słynnymi
astronomami i władcami wyspy.
Tenages został zamordowany przez swoich czterech braci: Aktesa, Triopasa, Makara i Kandalosa, którzy zazdrościli
mu zdolności naukowych. Następnie Kandalos uciekł na grecką
wyspę Karię u wybrzeży Azji Mniejszej. Triopas uciekł na
wyspę Kos – tu ufundował miasto, a Aktes zbiegł do Egiptu5,
gdzie według innej wersji mitu miał założyć miasto
Heliopolis i uczyć Egipcjan astrologii. Z kolei Makar zbiegł na Lesbos,
tutaj został królem i podbił wiele sąsiednich wysp,
ostatecznie poślubiwszy córkę boga wyspy – Lesbosa.
Tylko Ochimos i
Kerkafos zostali na Rodos, gdzie swoje rządy wprowadził Ochimos. Jeden
z mitów mówi, iż Ochimos ożenił się z Hegetorią
i miał z nią córkę Kydipe, która poślubiła
swojego wuja – Kerkafosa. Młodzi odziedziczyli rządy na wyspie. W
innej wersji tego mitu Ochimos zaręcza swoją córkę Kydipe
z Okridionem, ale Kerkafos zakochawszy się w niej, porywa ją i
wraca na wyspę dopiero, gdy jego brat i teść w jednym, jest już
stary.
W
mitologii rdzennymi mieszkańcami Rodos byli Telchinowie, synowie morza –
Pontos i Talasy (Thalasy), znani również na Krecie i Cyprze. Byli
znakomici w rzemiośle metalurgicznym. Ich dziećmi były
boginki o imionach: Ialyssa (Jalisa), Kameira
i Linda6.
To właśnie Telchinowie, o psich głowach i rękach jak żółwie,
wychowali Posejdona. Bogowie zabili ich, gdy ci zwrócili się
przeciwko nim podczas Tytanomachii. Obecnie uważa się, że
Telchinowie byli rdzennymi bóstwami Rodos, zanim wyspa przejęła
monokulturę grecką. Takimi jak swego czasu Atabyrios (Atawiros), bóg
słońca, od którego imienia nazwano najwyższy szczyt wyspy.
Początkowo więc Rodos miałoby należeć do bogini Danae,
potem przejść w ręce Tesupa, wyobrażonego jako byka. Po
upadku imperium hetyckiego, kiedy wyspa została skolonizowana przez mówiących
po grecku Kreteńczyków, mieliby oni zachować kult byka, ale
uczynili Tesupa Atabyriosem, synem Proteusza, „pierwszego czlowieka”,
i Eurynome. Odnaleziono nawet stauetki z brązu i płaskorzeźby z XIV wieku p.n.e. przedstawiające
wspomnianego byka z berłem i dwoma dyskami po bokach oraz koniczyną na
biodrze.
Z
tego kultu wywodzi się jeszcze jeden mit – o Katreusie i jego synu,
Altajmenesie. Katreus miał być najstarszym pozostałym przy życiu
z synów Minosa, władającym na Krecie. Pewnego dnia
wyrocznia przepowiedziała mu, że zginie z rąk własnego
dziecka i dlatego Katreus wygnał swoje trzy córki i syna. Altajmenes
i jedna z jego sióstr – Apemosyne7 wyruszyli
z liczną świtą i wylądowali na Rodos, gdzie założyli
miasto Kretinia, ku czci swojej ojczystej wyspy. Altajmenes osiedlił się
w Kameiros i wzniósł na pobliskiej górze Atabyrios świątynię
Zeusowi. Wokół ołtarza ustawił brązowe byki, które
ryczały głośno, gdy wyspie Rodos zagrażało niebezpieczeństwo.
W końcu osamotniony na starość Katreus, przekonany, że nie
ma innego następcy, postanowił odnaleźć syna. I tak pewnej
nocy wylądował wraz ze świtą na Rodos, gdzie napadli go
pasterze z Kameiros. Pasterze sądzili, że to
piraci. Katreus próbował wytłumaczyć, kim jest i skąd
przybył, ale jego słowa zagłuszyło ujadanie psów.
Tymczasem Altajmenes, który usłyszał wrzawę, wybiegł
z pałacu, by odeprzeć rzekomy napad i nie poznając ojca, zabił
go oszczepem. Kiedy odkrył, jak straszliwą popełnił zbrodnię,
dobrowolnie udał się na wygnanie, modląc się,
aby pochłonęła go ziemia. Jego prośba
została spełniona i heros zniknął
w przepaści.
Powyższy
mit według Gravesa byłby reminescencją mykeńsko–minojskiej
okupacji Rodos w XV wieku p.n.e. i wytłumaczeniem zarówno libacji ku
czci rodyjskiego herosa nad przepaścią, jak i erotycznych wyczynów,
podczas których kobiety tańczyły na skórach zwierząt
ofiarnych. Graves tłumaczy ponadto, iż końcówka – byrios albo buriasz występuje
w tytule królewskim babilońskiej Trzeciej Dynastii. Ponadto bóstwem
miejscowości Atabyrios na Krecie, podobnie
jak Atabyrion (Góra Tabor) w Palestynie, słynnej z kultu
Złotego Cielca, był Tesup – bóg słońca i właściciel
trzód, który stał się „spadkobiercą” boginii
Danae i zastąpił jej kult na Rodos, przyjmując greckie imię
Atabyriosa.
Innymi rdzennymi bóstwami mieli być
wspomiani już Telchinowie, którzy w klasycznych pismach występują również jako związani z
mitem Atlantydy. Pojawiają się w micie o
dzieciństwie Posejdona, a później także Zeusa,
rzekomo towarzysząc Rei w podróży
z Rodos na Kretę, gdzie w jednej z wersji mitu Telchinowie zajmują się
wychowaniem Zeusa. Zginąć mieli od gigantycznej powodzi, pozostając w pamięci jako
rzemieślnicy,
kujący w brązie i żelazie dla Posejdona i Kronosa ich
ceremionialne uzbrojenie.
Istnieje jeszcze inna wersja tego mitu – podobno Zeus, gdy przydzielał bogom wyspy i miasta,
zapomniał o Heliosie. Przypomniawszy sobie o nim, miał zawołać:
- Będę teraz musiał wszystko zacząć od nowa!
Na szczęście Helios okazał
się skłonny do ugody i zaproponował, aby Zeus podarował mu
wyspę Rodos, którą ten ujrzał, gdy wyłaniała się
u wybrzeży Azji Mniejszej. Helios objął ją w
posiadanie i spłodził na niej z nimfą Rode siedmiu synów i
jedną córkę.
W jeszcze innej wersji wyspa Rodos miała istnieć już przedtem i
wyłonić się ponownie po wielkim potopie zesłanym przez Zeusa.
Wszystkie
wersje mitu o Rodos są zgodne w jednej kwestii – pierwszymi mieszkańcami
wyspy byli Telchinowie. Dalszy ciąg historii ma już zawsze kilka
wariantów. Do najpopularniejszych wersji należy przedstawiona powyżej
i ta oto: Posejdon miał zakochać się w jednej z Telchinek,
nimfie Halii (Άλια → η άλς, αλός – w grece homeryckiej morze),
z którą spłodził Rode i sześciu synów. Synowie
ci obrazili boginię Afrodytę, gdy podróżowała z
Kytery na Pafos, zesłała więc na nich obłęd.
Telchinowie zgwałcili własną matkę, a dokonując innych
ohydnych postępków, narazili się też na gniew Posejdona,
który ich zatopił. Jest też inne zakończenie, według
którego Telchinowie przewidując potop mieli się na morzu rozpłynąć
w różne strony, rezygnując jednocześnie ze swoich praw do
Rodos. Wobec tego jedyną dziedziczką Rodos została Rode, a
siedmiu (w niektórych wersjach trzech, sześciu lub dziewięciu)
synów jej i Heliosa panowało na wyspie, gdy ta ponownie wyłoniła
się z morza.
Dziewięciu
Telchinów, synów Morza, [...] pochodzi z Rodos, gdzie założyli
miasta Kamejros, Jalysos i Lindos. Stamtąd wyemigrowali na Kretę i
byli pierwszymi jej mieszkańcami. Rea powierzyła ich opiece niemowlę
Posejdona, oni zaś wykuli mu trójząb, ale znacznie wcześniej
zrobili dla Kronosa zębaty sierp, którym skastrował swego ojca
Uranosa. Oni pierwsi rzeźbili wizerunki bogów. [...] Zeus postanowił,
że zginą podczas potopu, ponieważ zakłócali pogodę
wywołując magiczne mgły i niszcząc plony [...]. Ostrzeżeni
przez Artemidę, uciekli wszyscy za morze.[...]8
Według
historyka Roberta Gravesa Rodos była początkowo przypisana bogini księżyca
Danae – zwanej Kamejrą, Jalysą i Lindą. Tak więc
bogini miała występować w potrójnej postaci, a z czasem
pojawiła się też wersja o trzech Danaidach, znanych również
jako Telchinki, czyli, „czarodziejki” (θέλγω – zaczarować),
ktore dały nazwę trzem głównym miastom Rodos. Imiona Linda,
Kamejra i Jalysa, to zdaje się zniekształcone formy słowa „linodeousa”
– „wiążąca za pomocą nici lnianej”, „katameridzousa – „wydzielająca”
i „ialemistria” – „kobieta opłakująca”. Według jednej z
interpetacji, do której przychyla się Robert Graves, miałyby to
być trzy Mojry: Kloto, Lachezis i Atropos.
Danae miała panować na
Rodos do czasu, gdy wyparł ją hetycki bóg słońca
Tespus, czczony w postaci byka, o czym była już mowa. Historyk
twierdzi ponadto, że Danae można utożsamić z Halią (Άλια
- „pochodzącą z morza”), Leukoteą (Λευκοθέα - „białą
boginią) i Elektrio (Ελεκτριώ „bursztynem”). Z kolei sześciu
synów i jedna córka Posejdona oraz siedmiu synów Heliosa
miałoby wskazywać na istnienie tygodnia złożonego z siedmiu
dni, którym patronowały moce planetarne, czyli tytani.
Rodos
i Danaidy pojawiają się także w micie upamiętniającym
przybycie kolonistów helladyckich z Palestyny do Grecji i wprowadzenie
przez nich niewolnictwa na Peloponezie.
Po
śmierci Belosa bracia – bliźniacy pokłócili sie o spadek,
Ajgyptos zaś zaproponował, by się pogodzili i na znak zgody
wydali 50 księżniczek za 50 książąt. Danaos,
podejrzewając podstęp, nie chciał na to przystać, a gdy
wyrocznia potwierdziła jego obawy oznajmiając, że Ajgyptos pragnął
zamordować wszystkie Danaidy, zaczął przygotowania do ucieczki z
Libii.
Z
Rodos popłynęli na Peloponez i wylądowali w pobliżu Lerny,
gdzie Danaos oznajmił, że z boskiej woli ma zostać królem
Argos. 9
Barbara Dalecka ->>
1 Liczba
mnoga od polis.
2 Rode
w późniejszej tradycji uważana jest również za córkę
Posejdona i Halii lub Posejdona i jego małżonki Amfitryty. Rode
bywa też uważana za matkę Faetona, syna
Heliosa, który powożąc rydwanem ojca spadł z
nieboskłonu i zabił się.
3 Nazwa
Rodos jest przedgrecka, a wśród starożytnych pisarzy wyspa występuje
tez pod imionami: Οφιούσα, Αστερία, Αιθρία,
Τρινακρία, Κορυμβία, Ποήεσσα, Ατταβυρία,
Μακαρία, Ολόεσσα, Ποντία, Σταδία i Τελχινίς.
4 Makar (Makareos) -
według innej wersji mitu był synem władcy wiatrów Eola i
Enarete, bratem Kanake, która została zgładzona przez Eola,
kiedy wyszło na jaw, że zakochała się w Makareosie. Według
Owidiusza miał on też towarzyszyć Odyseuszowi podczas jego wędrówki.
5 Według
Roberta Gravesa Aktes nie założył miasta Heliopolis (inaczej Onn
lub Aunis) i nie wprowadził astrologii w Egipcie. Chociaż po wojnie
trojańskiej Rodyjczycy byli przez pewien czas jedynymi kupcami morskimi
uznanymi przez faraonów i zdaje się, że mogły łączyć
związki religijne z Heliopolis, ośrodkiem kultu Ra. Graves posuwa się
nawet dalej, twierdząc, że Heliopolitański Zeus może
być inspiracją rodyjską, podobnie jak wizerunki odnalezione na
Tortosie w Hiszpanii i w Byblos w Fenicji.
6 Por.
imiona córek Telchinów z dziećmi, które Rode urodziła
Heliosowi.
7 Apemosyne –
córka Katreusa, siostra Altajmenesa, który
zabił ją kopnięciem, nie wierząc w jej opowieść
o gwałcie, jakiego dopuścił się
na niej Hermes, kiedy ta odrzuciła
jego zaloty. Śmierć Apemosyne w Kameiros może
odnosić się do brutalnego zlikwidowania kolegium wieszczych kapłanek
w tym mieście.
8 R.Graves…,
s. 178.
9 R.Graves…,
s. 189.
*Na
podstawie:
An Intermediate Greek – English Lexicon, Founded upon the seventh
Edition of Liddell and Scott’s Greek – English Lexicon, Oxford University
Press 1992.
Ellingham Mark, Marc Dubin, Natania Jansz, John Fisher: Grecja,
Praktyczny przewodnik, Wydaw. Pascal, 1998.
Graves Robert: Mity greckie, Warszawa 1992, Państwowy
Instytut Wydawniczy.
Kubiak Zygmunt: Mitologia Greków i Rzymian, Świat
Książki, Warszawa 1999.
Stavropoulos D.N.: Oxford Greek – English Learner’s Dictionary, Oxford
2001.
Witkowska Monika: Układ słoneczny [w] Voyage, nr 3,
marzec 2005.
Μπαμπινιωτη Γ.: Λεξικό της Νέας
Ελληνικής Γλωσσάς, Κέντρο
Λεξικολογίας Ε.Π.Ε. Αθήνα, Β’ Έκδοση
2005.
Παπαϊωάννου Εμμ.: Ρόδος και αρχαία
κείμενα, Εκδόσεις «Δωδώνη», Αθήνα –
Γιάννινα 1986.
Strona internetowa Międzynarodowego Centrum Literatów i Tłumaczy
na Rodos (Διεθνές Κέντρο Λογοτέχνων και
Μεταφραστών Ρόδου): http://www.literarycentre.gr.
>>do góry
>>artykuły i opinie
>>home
| |
|
gr-pl.net
WIADOMOSCI -
INFORMACJE - POLONIA GRECKA 